Rome Siangpahrang panga hna i an tuanbia(Five Good Emperous)

 

Rome pennak pi hi vawlei cung tuanbia lakah a minthang bik mi uk pennak pakhat arak si i uktu asimi hna nih hin Rome siangpahrang thutden cungpi ah cun rumra ngei ngai in an rak thu i an rak uk hna. Cu siangpahrang hna lak ah cun atamdeuh hi ningcanglo tukin an mah duhning lawng bak in an rak uk hna, naain acheu khat (atlawm deuh) siangpahrang tu nih hin cun fimthiam nak in ruahchan nak nganpi hee Rome rampi a thancho khawh nak ding caah an rak uk ve hna. Rome siangpahrang Julius Caesar cu mitalo, a hnahchuak mi hna nih an rak thah i arak thih hnu ah cun Rome siangpahrang thutden pi cu siangpahrang hrinsor chung in asilo le ram chung ah buaibai nak a chuah tik poh ah uknak chutkho mi poh nih Rome mipi hna cu an rak uk hna. Atamdeuh hi cu Rome siangpahrang a that tu hna (uknak chutmi ) ralkap bawi tam deuh nih hin uk nak cu an rak lak tawn.


Kum chan saupi cutii cun Rome uknak cu arak um i Nero siangpahrang cu mithalo hna nih an rak thah hnu ahcun Rome ralkap bawi hna nih cun zeitin dah keimah nih ka uk khawh hna lai ti in a phun phun in an rak i zuam len naain Vespasian timi cu Rome siangpahrang cu arak si. Ahun chang tu hna ah cun afa le asimi hna Titus le Domitian cu siangpahrang an rak si i Rome mipi hna cu kum (27) tiang an rak uk hna. Domitian cu mithalo hna kut in arak thih veng ruang ah Rome pennak chung pi ahcun uktu (siangpahrang) cu a phun phun in an rak chuak. Tu kan chim ding mi hna hi Five Good Emperous tiin mipi tampi nih kan rak theih mi hna mipi cung ah dawtnak lung thin he arak uktu hna Rome siangpahrang pa (5) i an tuanbia kong asi lai. Hika ah hin Five Good Emperous timi hi Rome pennak an tuanbia i atha bikmi siangpahrang tii duhnak silo in a rawk cuahmah mi Rome pennak pi athar in an athat khawh nak ding caah heh tiah a zuam mi hna Nerva-Antonine hrinsor asi mi siangpahrang (5) hna hi kan rak ti duh nak asi.


(1)...Nerva


Nerva hi Rome ram khawngsil (Senate) nih a hmasabik an rak thim mi siangpahrang asi i kum (66) asi hnu ah siangpahrang arak tuan hi asi. Nerva hi (96) CE chan ah siangpahrang arak si i Domitian arak thih ruangah rawhral atim dihmi Rome pennak pi cu a mah nih arak deihtar than. Nerva hi a kum a upat lengah fanu, fapa zong arak ngeilo i siangpahrang rian atuan caan te zong hi thla (15) te lawng arak si. Asinain caantawite siangpahrang rian arak tuan lio ah hin Rome ram pi cu daite in le nuam te in arak uk hna.


Nerva siangpahrang pa hii thiltha lei lawng teah luhlinh in rian arak tuan i a cawngtu ralkapbu zong hi tampin an arak chap hna. Tuanbia asi ning te ahcun Praetorian Guard tiah mipi nih kan thei mi siangpahrang kuttang (kilvengtu) ralbawi hna hi athli tein siangpahrang arak thahtu hna sin ah hin a teltum vemi an rak si tawn. Asinain akum upa cangmi Nerva sining cu an rak theih tuk ve tikah arian tuanning, thiltha a tuahmi chungah a teltum vemi ralbawi pakhat asimi Trajan cu siangpahrang tuanvo latu dingah an rak thim. Nerva a thih hnu thla tlawmpal a hun rauh hnu ah Trajan cu sianpahrang a hung si i kum can saupi Rome ramchung ah remdeih nak cu arak sar khawh.


(2)...Trajan


Trajan hi raltuk, hriamnam tleih arak thiam tuk mi asi i a uknak a thawn cingling ah Rome ram cu arak koh chap. Cu lawng sirih lo in hii siangpahrang pa hii khuaruah har in mipi hna i anin, anlo zong tampi arak sak piak hna lengah aralkap hna i an thazang cu mipi hna ca zongah arak hman. Trajan nih cun tiluan nak, Tiva hlei cun biaknak lei he pehtlai in thlacam nak le pumh nak biakin zong tampi arak sak piak hna tik ah mipi hna nih an tleihchan, an dawt lawng silo in a pawng kam, a ral asimi siangpahrang dang zong nih upat nak an rak pekmi asi.


Trajan hi (98) CE chan lioah siangpahrang rian arak tuan hi asi i Senate nih hnatlak pimi lawng silo in hriamnam tlaimi ralbawi ngan ngan zong nih an rak zumh tuk mi arak si. Raltuk ding in Rome rampi arak tlerh langmang mi Dacian timi ram zong vui (2) tiang arak tei hna. Cu hnu ah cun Trajan nih cun Rome ram in nichuahlei ah aummi Parthia pawl zong arak tuk rih hna. Arak thih haldeuh (117) CE hlan teah hin Parthia ram pennak chungah atel vemi tuchan i Iraq ram, Serie A ram le Israel ram pawl zong hii arak tuk hna i arak ting dih hna.


(3)...Hadrian



Hadrian hi Rome pennak a feh nak ding caah khua,ram tampi arak funtom hna bantuk in cuu a funtom mi hna zong ahcun mipi thathnem nak ca rian a tuanmi bu zong tampi arak derh pimi hna hi rak hmuh khawh asi. Hadrian hi Rome pennak kulhchung i khualtlawn hi arak uar tukmi asi i a phaknak hmun poh ah mipi hna caah thiltha tampi arak tuah piak hna tik ah Rome cozah Senate pawl lawng silo in Rome khuami hna nih hin an rak upat tukmi arak si. Amah hlan i Trajan siangpahrang nih ramri arak kauh mi hna cu Hadrian chan ah fekdeuh chin chin in le thawng deuh chin chin in arak tuah.


Cu caan lio i Rome ram chung ah arak i telmi tu i England mipi hna khi an ral tuk in an himbawm khawh nak ding caah Hadrian nih cun ralhau ngan pipi cu arak sak piak hna. Tu tiang zongah Hadrian Wall tiin amin thang ngaimi cu ralhau pawl cu Dannube rili kam in chaklei Italy ram tiang ava sau tiin theih asi. Hadrian hi Trajan siangpahrang nih arak tuk i arak teilo mi khua pawl zong arak tei hna i Rome ramri pawl zongah amah hlan Rome siangpahrang hna nak in thadeuh in ram kilveng tu ralkap zong arak chiah hna.


Avanchiat nak pakhat cu Hadrian chanlio i an i uk ning phunglam pawl hi tuanbia ah tha ten an rak tial lo ruang ah mifimthiam hna nih cu Hadrian nih hin Art lei i a thiam mi hna zong hi thazang arak pek tuk hna leng ah amah pumpak hrim hrim zong nih hla arak tial i arak sakve tiah an rak ti. Arak thih kum (138) CE hlan deuh te ah hin a siangpahrang sinak a changtu ding Antoninus Pius cu amah hrim hrim nih arak thim tak.


(4)...Antoninus Pius



Rome siangpahrang vialte lakah Antoninus Pius hruai nak hi adai cemmi hruainak arak si. Antoninus Pius hi uknak lei le biaceih nak lei ah arak thiam taktak mi arak si bantuk in Rome ram pi i upadi lei le sipuazi lei zong hii thatuk in arak thlengtu asi tiin amin arak thang ngai mi asi. Buaktlak nun, thleiden nak umlo mi uknak hrampi a cherhchan mi Antoninus Pius i a upadi pawl cu amin rak thang tuk i pakhat le pakhat bia i al tik ah biaceih tu nih biakhiah nak rak tuah mi tazacuai biaceih nak phunglam zong hi arak sar piak hna.


Culawng sirihlo in sal phun arak simi sal riantuan mihna caah zongah upadi arak sar piak hna i hringtu nule pa nih hrinmi fa lee poh poh sal tiah auh an si tilo tiah arak ti ruangah Antoninus Pius cu amin arak thnag chin chin. Cun ramchung i ummi mifim thiam hna tampi zong arak khomh hna i updi remh le upadi hrawh nak zong hi arak tuah pi hna. Upadi tamdeuh cu an ram chung i an nunphung he apehtlai deuhmi le thleiden nak umlo mi i uknak hi a biak in arak tuah mi asi.


(5)...Marcus Aurelius



Amin thang ngaimi khuaruah nak leiah mifim thiam pakhat arak simi Marcus Aurelius hi ralbawi siangpahrang pakhat zong arak si bantuk in uktu, hruaitu pakhat zong arak si. Marcus Aurelius hi (161) CE chan lio ah siangpahrang arak si i cu hlan deuh teah cun Marcus Aurelius hi Rome ram i nainganzi lei zongah an rak bochan taktak mi arak si. Abik in arak uknak hna lioah hin Rome ram i lii a hnin mi le ti a lian mi cung i mipi cung ah abomh chanh hna dan le rampi athar in aremh than ning dan hi khuaruah har arak si. Tuanbia tialtu hna nih an rak upat tuk mi Marcus Aurelius hi amah pumbak nih uknak cu i tleih lo in Rome ram i Senate hruaitu hna sinah hnatlak nak tu hi arak hal hmasa tawn hna.


Raltuk nak lei zongah Marcus Aurelius hi Parthians empire pi lawng silo in Italy ram chaklei i ummi German hrinsor hna zong vui (2) tian ral arak tuk hna. Parthians pawl he ral an rak i tuk lio ah hin arak zumh bikmi akuttang asimi Lucius Verus hruai nak in ral cu arak tuk tar hna i teinak nganpi he an rak kir. Amah pumpak tu cu tuanbia ah Marcomannic raltuk nak tiah min an rak bunhmi German hrinsor hna he ral an rak i tuk nak ah cun arak tei hna i Rome Epmire pi caah teinak cu arak hmuh piak hna.


Marcus Aurelius hi tuanbia ah amin arak thanrih nak pakhat cu Marcomannic ral an rak i tuk lio i ca arak tial mi Meditations miti cauk ruang ah hin arak si. Cu cauk chung ah cun Marcus Aurelius i minthang asimi Stoic Philosophy timi cherhchen in alo lomi can chung ah heh tiah arak i zuamnak, Rome miphun pakhat asimi nih theih aherhmi zulhding mi pawl cu arak tial. Cu cauk cu Rome Empier tuanbia vialte lakah atha bikmi tuanbia arak si i cuu cauk arel mi hna caah cun thilhma hman asimi, lung arak fimtar tu cauk tha pakhat arak si.

Popular Posts